Health Saglik Bilgisi Platform

Hazırlayan:Prof. Dr. İ. Hamit Hancı, Ege Ü. Tıp Fak. Adli Tıp Anabilim Dalı -Trafik Gönüllüleri Derneği Başkanı
                Dr. Burcu Eşiyok, Osmangazi Ü. Tıp Fak. Adli Tıp AD 
 

Trafik; yol, araç ve insan üçlüsünden oluşmakta, bunlardan herhangi birinde oluşan bozukluk trafik kazalarına neden olmaktadır. Trafik kazaları tüm ülkelerde önemli bir sorundur. ABD’de kazaların, 4. ölüm nedeni olduğu ve motorlu araç kazalarının %51 ile en çok ölüme neden olan kaza türü olduğu bildirilmiştir. Ülkemizde farklı bölgelerde yapılan araştırmalarda adli olayların büyük bölümünü trafik kazalarının oluşturduğu görülmektedir. İstatistiklere göre 1998 yılında ülkemizde 440.149 trafik kazası olmuş, 4.935 kişi ölürken 114.552 kişi yaralanmıştır. Bu sayı olay yerinde ölenleri içermekte, kazadan sonra hastaneye kaldırılıp orada yaşamını yitirenleri içermemektedir. Oysa DSÖ kazadan bir ay sonraya kadar ölümleri trafik kazası ölümü olarak kabul etmektedir. Bu nedenle yılda büyük olasılıkla 10 bin kişin ülkemizde trafik kazası kurbanı olduğu söylenebilir.

Trafik kazalarında aşırı hız, alkol alımı, tehlikeli araç kullanmanın yanında uykusuzluk da önemli bir nedendir.

ABD Ulusal Otoyol Trafik GüvenliÄŸi Yönetimi yıllık tüm kazaların yaklaşık %1,5′inde temel nedenin uykusuzluk ve yorgunlukla iliÅŸkili olduÄŸunu tahmin etmektedir. Ä°ngiltere, Norveç ve Ä°sviçre’de yapılan farklı çalışmalarda %1-16 arasında deÄŸiÅŸen oranlar bildirilmiÅŸtir.

Uyku ilişkili kazalar kazalar açısından en çok risk altında olan sürücüler;

a) Uykusu bozulmuş ya da yorgun sürücüler

• Mola vermeksizin uzun süre araç kullananlar,
• Gece, öğleden sonra ve normalde uyuduÄŸu saatlerde araç kullananlar,
• Uyku yapan ilaçlar ya da alkol alanlar,
• Tek başına araç kullananlar,
• Uzun, kırsal, sıkıcı yollarda araç kullananlar,
• Sık yolculuk edenler,

Ä°ngiltere’de yapılan araÅŸtırmada uyku iliÅŸkili kazaların saat 02.00, 06.00 ve 16.00 dolaylarında 3 pik yaptığı saptanmıştır .

b) Genç sürücüler

Uyku iliÅŸkili kazaların geç kalma eÄŸiliminde olan, az uyuyan ve gece araba kullanan gençlerde yaygın olduÄŸu saptanmıştır. Kuzey Carolina’da bu tür kazaların %55′inin 25 yaÅŸ ya da daha genç kiÅŸilerce yapıldığı, sürücülerin %78′nin erkek olduÄŸu görüldü. Ä°ngiltere ve Norveç’te yapılan çalışmalar da benzerdi.

c) Vardiyalı çalışan sürücüler

ABD’de 25 milyon insan vardiyalı olarak çalışmaktadır. Bu alışılmadık programlarla çalışanların %20-30′unun yorgunluk iliÅŸkili araba kazası geçirdiÄŸi saptanmıştır. Özellikle gece vardiyasından eve dönüş tehlikeli olmaktadır.

d)Ticari araç sürücüleri

Özellikle kamyon sürücüleri yorgunluÄŸa baÄŸlı kazalara eÄŸilimlidir. Kamyon sürücülerinde uyku apnesi olarak adlandırılan uyku ve solunum bozukluÄŸu yüksek oranda görülebilir. Tüm ağır kamyon kazalarının en az %30-40′ında sürücünün yorgunluÄŸunun, katkıda bulunan etmenlerden biri olduÄŸu ileri sürülmektedir.

e)Tanı konulmamış uyku bozuklukları olan sürücüler

Uyku bozukluklarının kazaları arttıran bir risk etmeni olduÄŸu bildirilmiÅŸtir. Kronik insomnia (uykusuzluk), uyku apnesi ve narkolepsi gibi aşırı gündüz uyuklamasına neden olan bozukluklar olasılıkla 30 milyon ABD yurttaşında görülmektedir. Uyku bozukluÄŸu olan pek çok kiÅŸi tanısız ve tedavisiz kalmaktadır. ÖrneÄŸin; uyku apnesi orta yaÅŸlı erkeklerin %4′ünde, aynı yaÅŸ grubundaki kadınların %2’sinde bulunmaktadır. Bu bozukluk kaza riskini 3-7 kat arttırmaktadır.

Ä°ngiltere’de yapılan araÅŸtırmada uyku iliÅŸkili kazaların ÅŸu kriterlerle saptandığı belirtilmiÅŸtir:

• Sürücünün alkolmetre ve kan alkol düzeyinin yasal limitin altında olması,
• Aracın yoldan çıkmamış ya da baÅŸka bir aracın arkasına çarpmamış olması,
• Fren izlerine rastlanmaması,
• Araçta mekanik bir sorun olmaması,
• Ä°yi hava koÅŸulları ve görüşün açık olması,
• Hız ve öndeki araca çok yakın kullanmak gibi nedenlerin eliminasyonu,
• Olay yerine gelen polis memurlarının temel neden olarak uyuklamaktan kuÅŸkulanması,
• Kazadan hemen birkaç saniye önce sürücünün çıkış noktasını ya da çarptığı aracı açıkça görmesi.

McCartt ve arkadaÅŸlarının 593 uzun yol kamyon şöförüyle yüzyüze yaptıkları görüşmelerde, sürücülerin oldukça büyük bir kısmının direksiyonda uyuduklarını saptamışlardır. Sürücülerin %47,1′i daha önce, %25,4′ü ise son bir yıl içinde direksiyonda uyuduklarını söylemiÅŸlerdir.

ABD’de uyku nedenli kazaların, yıllık 23.318 ölüm ve 1.907.072- 2.474.430 sakatlığa yol açan yaralanma ile iliÅŸkili olduÄŸu düşünülmektedir. Bunun giderinin ise 43.15-56.02 milyar dolar olduÄŸu sanılmaktadır.

Uyku ilişkili kazaları engellemede etkili olabilecek önlemler:

1) Yolculuk öncesi öneriler

Sürücü iyi bir gece uykusu uyumalıdır. Bireysel farklılık göstermekle birlikte, ortalama 8 saatlik bir gece uykusu gereklidir.

Uzun yolculuklar bir arkadaşla birlikte yapılabilir. Yolcular yorgunluk belirtilerini fark ederek ya da aracı sıra ile kullanarak yardımcı olabilirler.

Her 100 mil (yaklaşık 160 km) ya da iki saatte bir düzenli molalar verilebilir.

Alkol ve performansı azaltan ilaçlar kullanılmamalıdır. Alkol ve yorgunluk birbirlerinin etkilerini arttırır.

Sık olarak gündüz uyuklaması, gece uyumakta zorluk ya da her gece yüksek sesle horlama gibi yakınmalar varsa uyku bozuklukları açısından bir doktora danışılmalıdır.

2) Uykulu sürücüler için öneriler

• YorgunluÄŸun uyaran iÅŸaretlerine dikkat edilmelidir.
• Araba kullandığı son birkaç kilometreyi anımsamıyorsa,
• Yolda saÄŸa-sola sapıyor ya da yolda ya da yol kenarında bulunan, sürücüyü hız ve yol sınırı açısından uyaran bariyerlere çarpıyorsa,
• Dalıyor ya da dikkatini toplayamıyorsa,
• Sık sık esniyorsa,
• Gözlerini açık tutmakta zorlanıyorsa,
• Önünüzdeki arabaya çok yakın kullanıyor ya da trafik iÅŸaretlerini kaçırıyorsa,
• Başını tutmakta zorlanıyorsa,
• Aracı ani duruÅŸ ve kalkışlarla sarsa sarsa kullanıyorsa uyuma tehlikesinin olduÄŸunu bilmelisiniz.
• Yalnızca radyoyu açmakla yetinmeyin, pencereyi de açın ve onu uyanık tutmak için diÄŸer “numaraları” deneyin.
• Mola vermek için güvenli bir yer bulun
• Trafikten uzak, güvenli bir alana gidin ve kısa bir süre (15-45 dakika) uyumasını saÄŸlayın.
• EÄŸer gerekiyorsa kısa süreli uyanıklık için kahve baÅŸka kafeinli içecekler alın (kafeinin kan dolaşımına geçmesi yaklaşık 30 dakika alır).

3) Yol değişiklikleri Anayollardaki hız kesici ve yol kenarını belirleyen bariyerler sürücüyü yoldan çıktığı an uyarabilir. Tekerlekler bu bariyerlere çarptığında oluşan sarsıntı ve gürültü anayollardaki, aracın yoldan çıkmasına bağlı kazaları önlemede oldukça etkili olabilir. Kazalardaki kesin azalma bilinmemekle birlikte çalışmalar %15-70 oranında azalma bildirmektedir. Sürücü bu bariyerlere çarptığında yorgun olabileceğini düşünerek dinlenmelidir.

Saglik.tr.net ten alintidir